Jakie rośliny uprawiać w akwaponice ?

Początkującym zaleca się zaczynać od roślin łatwych w uprawie. Celem jest sprawne uruchomienie systemu przy jednoczesnym zebraniu pierwszych, zachęcających plonów.

Warzywa liściaste szczególnie dobrze sprawdzają się w pierwszych fazach systemu akwaponicznego. Mają stosunkowo niewielkie potrzeby pokarmowe i krótki cykl wzrostu, dzięki czemu można szybko zaobserwować pozytywne efekty ekosystemu ryby–rośliny.

Sałaty i mieszanki sałatowe: to klasyka akwaponiki. Rosną szybko – w ciągu mniej więcej czterech do sześciu tygodni – dobrze znoszą wahania temperatury i zadowalają się umiarkowanym stężeniem składników odżywczych. Są idealne do zapoznania się z działaniem systemu. Jedna uwaga: gdy temperatura wody przekroczy około 26 °C, sałaty wybijają w pęd kwiatostanowy i stają się gorzkie.

Szpinak i boćwina: te rośliny liściaste również świetnie się sprawdzają. Dobrze znoszą zmienne warunki i pozwalają na kolejne zbiory liści, co wydłuża okres produkcji. Bogate w składniki odżywcze i cenione w kuchni, oferują doskonały stosunek plonu do włożonego wysiłku.

Roszponka, rukola, rzeżucha i kiełki: jeszcze szybsze w uprawie, te rośliny sieje się gęsto i zbiera na bieżąco według potrzeb. Doskonale nadają się zarówno do małych skrzynek, jak i do tratw pływających, i wybaczają początkujące błędy.

Warto podkreślić jeszcze jedną zaletę: warzywa liściaste zadowalają się umiarkowanym oświetleniem. Tam gdzie pomidor potrzebuje szklarni lub ekspozycji na pełne południe, sałata dobrze rośnie na odpowiednio usytuowanym parapecie lub przy dodatkowej lampie LED. To właśnie czyni ją uprawą startową par excellence, zarówno w pomieszczeniach, jak i na zewnątrz.

Zioła aromatyczne należą do najchętniej uprawianych roślin w akwaponice. Wysoka wartość kulinarna, szybki wzrost i umiarkowane zapotrzebowanie na składniki odżywcze sprawiają, że są wręcz stworzone do tego systemu.

Podobnie jak warzywa liściaste, dobrze rosną przy niewielkiej ilości składników odżywczych i świetnie radzą sobie w młodym układzie, który jeszcze się stabilizuje. Kolejna istotna zaleta: większość tych roślin można zbierać stopniowo, liść po liściu, bez szkody dla dalszego wzrostu. Dzięki temu produkcja trwa nieprzerwanie przez wiele tygodni, a nawet miesięcy.

Bazylia, mięta, szczypiorek, pietruszka – bardzo łatwe w uprawie, lubią stałą wilgotność podłoża i obficie plonują. To prawdziwe gwiazdy systemów akwaponicznych, często wykorzystywane podczas pokazów edukacyjnych.

Kolendra, koper, naciowy seler i shiso doskonale uzupełniają ten zestaw. Kolendra szybko idzie w nasiona przy wyższych temperaturach, dlatego lepiej wysiewać ją małymi partiami co kilka tygodni, niż robić to jednorazowo.

Tymianek, rozmaryn, oregano – choć kojarzą się z basenem Morza Śródziemnego, można je z powodzeniem uprawiać w akwaponice, umieszczając je w strefie o mniejszej wilgotności, z bardziej przepuszczalnym podłożem. Wymagają nieco więcej uwagi, ale dobrze wpisują się w urozmaicony układ. W praktyce lepiej sprawdzają się przy krawędzi złoża uprawowego lub w doniczce wypełnionej grubszym podłożem niż w centrum koryta.

Pod względem ekonomicznym to prawdopodobnie najbardziej opłacalne uprawy w domowym systemie. Pęczek bazylii czy mięty jest drogi w przeliczeniu na kilogram, szybko traci świeżość i poza sezonem często pokonuje długą drogę zanim trafi na półkę. Posiadanie ich zawsze pod ręką naprawdę zmienia sposób gotowania.

Wiele warzyw owocowych, czyli roślin uprawianych dla owoców, można z powodzeniem hodować w akwaponice, choć wymagają nieco więcej uwagi. Największą grupę stanowią psiankowate: pomidory, papryki, chili i bakłażany.

Pomidor to najczęściej uprawiana roślina spośród nich. Odmiany koktajlowe i małoowocowe prowadzi się łatwiej niż duże pomidory do faszerowania, bo szybciej dojrzewają i lepiej znoszą lekki niedobór składników odżywczych. Przewidź solidne paliki, podłoże w złożu żwirowym zamiast tratwy, i odpowiednio dużo miejsca – system korzeniowy jest obszerny.

Papryki i chili potrzebują ciepła i czasu. Świetnie sprawdzają się w szklarni lub dobrze oświetlonym wnętrzu, gdzie mogą nawet przezimować i ruszyć ponownie w kolejnym sezonie. Chili, bardziej zwarte, dobrze nadają się do małych objętościowo systemów.

Bakłażan jest najbardziej wymagający z całej grupy – zarówno pod względem ciepła, jak i składników odżywczych. Daje bardzo dobre wyniki w szklarni, na głębokim podłożu żwirowym, ale pozostaje ryzykownym wyborem w młodym systemie lub słabo obsadzonym rybami. Do tej grupy można dołączyć ogórka i cukinię – bardzo produktywne, ale żarłoczne i zajmujące dużo miejsca.

Cechą wspólną tych upraw są wymagania żywieniowe – wyraźnie wyższe niż w przypadku sałat czy ziół. Upewnij się, że Twoja obsada ryb produkuje wystarczającą ilość odpadów na ich pokrycie, i monitoruj klasyczne niedobory potasu, wapnia i żelaza, które często ujawniają się w momencie owocowania.

Dwa zabiegi mają duże znaczenie. Pierwszym jest zapylanie: w pomieszczeniu, bez owadów i wiatru, codzienne delikatne potrząsanie kwitnącymi łodygami lub przeprowadzenie pędzlem wyraźnie poprawia zawiązywanie owoców. Drugim jest cięcie: usuwanie pędów bocznych i ograniczanie liczby kwiatostanów skupia dostępne składniki odżywcze na tym, co naprawdę istotne.

Truskawka to bez wątpienia najbardziej efektowna uprawa w akwaponice i jedna z najbardziej satysfakcjonujących. Jej system korzeniowy jest płytki, roślina dobrze znosi stałą wilgotność bez nadmiaru wody i doskonale nadaje się do uprawy pionowej.

Ta ostatnia właściwość sprawia, że jest szczególnie interesująca. Na wieży uprawnej około trzydziestu sadzonek zajmuje mniej niż metr kwadratowy podłogi. Owoce zwisają swobodnie w powietrzu, pozostają czyste, nie gniją w kontakcie z podłożem i można je zbierać na stojąco, bez schylania się.

Warto wybierać odmiany powtarzające owocowanie, które plonują falami od czerwca aż do pierwszych mrozów, zamiast odmian wielkoowocowych, dających cały plon w ciągu trzech tygodni. Lepiej zaczynać od sadzonek niż od nasion – kiełkowanie jest długotrwałe i kapryśne.

Dwie kwestie wymagają szczególnej uwagi. Truskawka jest bardzo wymagająca pod względem potasu w czasie owocowania i to właśnie niedobór tego składnika najczęściej ogranicza plony w młodym systemie. Podobnie jak w przypadku pomidorów, uprawa w pomieszczeniu wymaga wspomagania zapylania, bo bez niego owoce pozostają małe i zdeformowane.

Pozostałe owoce jagodowe sprawdzają się w akwaponice domowej znacznie gorzej. Maliny, porzeczki i agrest to wieloletnie krzewy o rozbudowanym systemie korzeniowym, które słabo tolerują stały kontakt korzeni z wodą. Borówka z kolei wymaga bardzo kwaśnego podłoża, trudnego do pogodzenia z pH systemu akwaponicznego. Lepiej więc uprawiać je w gruncie i zarezerwować system dla truskawki.

Akwaponika otwiera ciekawe możliwości dla gatunków tropikalnych. Stale ciepła woda, wysoka wilgotność i regularne odżywianie całkiem dobrze odwzorowują naturalne warunki ich pochodzenia. W ogrzewanej szklarni lub jasnej werandzie kilka upraw staje się całkowicie wykonalnych.

Imbir i kurkuma należą do najprostszych w uprawie, pod warunkiem że umieści się je w głębokim złożu na podłożu, w którym poziom wody wyraźnie opada między cyklami. To rośliny kłączowe – źle znoszą stałe zanurzenie, ale bardzo dobrze reagują na ciepło i bogactwo wody.

Bazylia tajska, trawa cytrynowa i combava zachowują się jak klasyczne rośliny aromatyczne, tyle że są nieco bardziej wrażliwe na chłód. Trawa cytrynowa szczególnie dobrze znosi stały kontakt korzeni z wodą i w ciągu jednego sezonu tworzy imponujące kępy.

Marakuja to bujnie rosnąca liana, zdolna pokryć kilka metrów podpory w ciągu jednego sezonu. Wymaga zatem dużo miejsca, solidnej konstrukcji i już dobrze ustabilizowanego systemu – jednak jej wzrost w akwaponice bywa naprawdę spektakularny.

Wanilia to już wyzwanie dla prawdziwych entuzjastów. Jest to epifityczna orchidea pnąca, która wspina się wzdłuż podpory, zamiast zapuszczać korzenie w podłoże. Wymaga wysokiej wilgotności powietrza, kilku lat cierpliwości przed pierwszym kwitnieniem oraz ręcznego zapylania kwiat po kwiecie. W ciepłej szklarni jest to możliwe, ale to projekt dla pasjonatów, a nie produkcja na większą skalę.

Należy pamiętać o kosztach energii. W naszej strefie klimatycznej wszystkie te uprawy wymagają utrzymywania ciepłej wody przez znaczną część roku. Opłacają się przede wszystkim wtedy, gdy zbiornik jest już ogrzewany ze względu na ryby.

Oto trop mniej znany, ale budzący prawdziwe zainteresowanie w środowisku badawczym: uprawa roślin halofitycznych, czyli przystosowanych do zasolenia. Najbardziej znany przykład to salicornia, ze swoimi mięsistymi, chrupiącymi pędami bardzo cenionymi w kuchni. Można do niej dodać aster nadmorski, krzemlicę nadmorską czy sodę kolczastą.

Niezbędne jest natychmiastowe zastrzeżenie, które zmienia wszystko: rośliny te potrzebują wody słonej lub słonawej, by rozwijać się optymalnie. Nie nadają się więc do klasycznego systemu akwaponicznego ze słodką wodą, gdzie ryby nie zniosłyby koniecznego zasolenia.

Ich środowiskiem jest raczej akwaponika słonowodna, wciąż w dużej mierze eksperymentalna, która łączy hodowlę organizmów tolerujących wodę słonawą – jak pewne gatunki krewetek, zwłaszcza gambas – z uprawami halofitów zdolnych do zagospodarowania ścieków. Korzyść jest podwójna: produkcja warzyw o wysokiej wartości dodanej oraz utylizacja wód, z którymi zazwyczaj nie wiadomo co zrobić.

Dla ogrodnika-amatora to ciekawostka warta poznania, a nie uprawa do uruchomienia z dnia na dzień. Jeśli kusi Państwa eksperymentowanie, prowadźcie je w osobnej pętli, nigdy nie mieszając tej wody z wodą ze słodkowodnego zbiornika.

Należy dobierać kombinacje roślin i ryb, które mają zbliżone wymagania środowiskowe. Na przykład ryby ciepłolubne, takie jak tilapia, potrzebują wody w temperaturze około 24–28 °C, idealnej dla bazylii czy pomidorów, podczas gdy ryby zimnolubne, takie jak pstrągi, lepiej sprawdzą się przy uprawach preferujących chłód, a więc przede wszystkim sałacie i szpinaku. Należy zadbać o to, aby zakres temperatury, pH wody, a nawet twardość wody odpowiadały obydwu partnerom systemu.

Prosty sposób na podjęcie decyzji: najpierw sprawdzić, jaką temperaturę woda będzie realnie osiągać przez cały rok, następnie dobrać ryby, a na końcu rośliny żyjące w tej samej strefie termicznej. Podejście odwrotne – zaczynanie od wymarzonej uprawy – często kończy się dogrzewaniem zbiornika przez cały rok albo stresem dla ryb.

Drugim punktem odniesienia jest pH. Rośliny preferują lekko kwaśną wodę, około 6, natomiast bakterie nitryfikacyjne działają najlepiej przy około 7,5. Zwykły kompromis mieści się w przedziale 6,5–7 – wartości, przy których każda ze stron radzi sobie, choć żadna nie jest w idealnych warunkach. To jeden z nielicznych parametrów, który naprawdę warto regularnie kontrolować.

Więcej ryb oznacza więcej składników odżywczych w wodzie, co wychodzi roślinom na dobre – do pewnej granicy. Zbyt duże zagęszczenie ryb, a co za tym idzie nadmiar odpadów, może przeciążyć system i pogorszyć jakość wody, natomiast zbyt małe zagęszczenie nie dostarczy roślinom wystarczającej ilości pożywki.

Znalezienie równowagi w Państwa systemie to zadanie, które czeka właśnie na Państwa!

Na czele listy plasują się warzywa korzeniowe i cebulowe: marchew, ziemniaki, cebula czy buraki. W stale nawadnianym złożu uprawnym korzenie i bulwy mogą się deformować, gnić lub słabo rozwijać. Rzodkiewka lub młody burak mogą jednak sprawdzić się w głębokim złożu, pod warunkiem że poziom wody wyraźnie opada między kolejnymi cyklami.

Należy również unikać roślin wolno rosnących lub o zbyt rozbudowanym systemie korzeniowym. Drzewa owocowe i krzewy nie są możliwe do uprawy w domowej akwaponice ze względu na swoje rozmiary i długowieczność.

Podobnie rośliny preferujące suche lub silnie kwaśne podłoże, niektóre wrzośce czy kaktusy, nie będą dobrze rosły w stale wilgotnym środowisku.

Należy też uważać na rośliny o dużych wymaganiach pokarmowych sadzone w młodym systemie. Problem nie leży w gatunku, lecz w momencie: cukinia lub melon posadzone w pierwszych tygodniach wyczerpują dostępne składniki odżywcze i wegetują, choć rok później rozwijałyby się doskonale.

Na koniec zasada bez wyjątków: nigdy nie wprowadzać do systemu rośliny zakupionej w ogrodnictwie bez dokładnego opłukania korzeni, a tym bardziej rośliny świeżo opryskiwanej. Nawet minimalna pozostałość insektycydu trafia bezpośrednio do wody ryb, gdzie nie ma żadnego podłoża glebowego, które mogłoby ją zneutralizować.