Is aquaponie geschikt voor het dierenwelzijn ?

Dit is misschien het meest overtuigende argument voor wie de kwestie van dierenwelzijn met scepsis benadert : goed voor uw vissen zorgen is geen sentimentalisme. Het is intelligent beheer van een levend systeem.

Wanneer een vis aan chronische stress wordt blootgesteld, reageert zijn organisme op een zeer precieze manier. Zijn cortisolspiegel stijgt, wat zijn immuunsysteem verzwakt en hem veel kwetsbaarder maakt voor parasieten, bacteriologische infecties en schimmelziekten. Hij eet minder, assimileert voedingsstoffen minder goed en zijn groei vertraagt aanzienlijk. In een aquaponisch systeem vertaalt dit zich rechtstreeks in een minder efficiënte productie, vissen die hun optimaal gewicht niet bereiken, en een verhoogd risico op kettingsterfte.

Maar er is nog een minder zichtbaar maar toch reëel effect : een gestresseerde vis wijzigt de waterchemie. Hij scheidt meer stikstofhoudende stoffen uit, verstoort het evenwicht van de biologische kringloop, en kan de volledige afvalverwerkingsketen die de plantengezondheid ondersteunt verzwakken. Met andere woorden : het welzijn van uw vissen en de prestaties van uw systeem zijn geen twee afzonderlijke onderwerpen. Ze zijn nauw met elkaar verbonden. Wat goed is voor hen is goed voor u.

Dit is een van de grote troeven van aquaponie ten opzichte van andere vormen van visteelt : het water in het bassin is een parameter die u bewaakt, analyseert en waarop u kunt ingrijpen. In een natuurlijke vijver of een openluchtteelt worden variaties ondergaan. In aquaponie worden ze gelezen voor ze problemen worden.

Het ammoniak, continu geproduceerd door de vissen via hun uitwerpselen en hun ademhaling, wordt normaal door de bacteriën van het systeem omgezet in nitrieten, dan in nitraten, veel minder toxisch. Zolang deze kringloop functioneert, blijft het water gezond. Een ammoniakgehalte hoger dan 0,5 mg/L is een waarschuwingssignaal. Nitrieten boven 0,1 mg/L vereisen een snelle interventie. Een pH die buiten het bereik van 6,8 tot 7,4 drijft, beïnvloedt zowel de gezondheid van de vissen als de opname van voedingsstoffen door de planten.

Wat aquaponie bijzonder gunstig maakt voor het dierenwelzijn, is precies deze capaciteit om te meten, te anticiperen en te corrigeren. Een vloeibare analysekit die regelmatig wordt gebruikt, ten minste eenmaal per week in de opstartfase, volstaat om de controle te bewaren. Geen enkele traditionele visteelt geeft deze zichtbaarheid zo rechtstreeks.

In een openluchtteelt volgt de watertemperatuur de seizoenen, de grilligheid van het klimaat, hittegolven en koude nachten. In aquaponie, en met name in binnenshuis- of kassystemen, heeft u de touwtjes in handen. Dit is een aanzienlijk voordeel voor het welzijn van uw vissen.

Elke soort heeft een welbepaalde comfortzone. Tilapia, de meest voorkomende in aquaponie, ontwikkelt zich ideaal tussen 25 en 30 graden. Beneden 20 graden vertraagt zijn metabolisme sterk, zijn eetlust daalt en zijn kwetsbaarheid voor infecties neemt toe. Karper is toleranter, met een comfortabele zone tussen 15 en 25 graden. Forel, in tegendeel, vereist fris en zeer zuurstofrijk water, ideaal tussen 12 en 18 graden. Daarboven lijdt hij snel en stilletjes.

Wat velen niet weten, is dat temperatuur ook rechtstreeks het gehalte aan opgelost zuurstof in het water beïnvloedt. Hoe warmer het water, hoe minder zuurstof het bevat. Een bassin op 30 graden met onvoldoende beluchting kan uw vissen in hypoxie brengen zonder dat er iets aan het wateroppervlak zichtbaar is. Een stabiele temperatuur bewaren die is aangepast aan uw soort, met een betrouwbare thermometer continu ondergedompeld, is een van de eenvoudigste en effectiefste beslissingen die u kunt nemen om het comfort van uw dieren te garanderen.

Dit is een van de onderwerpen die beginners in aquaponie het meest verbaast. Een goed bevolkt bassin kan op het eerste gezicht indrukwekkend lijken, bijna te zwaar bezet. En toch is te veel de dichtheid willen verlagen een even problematische fout als ze te willen overschrijden.

In huishoudelijke aquaponie ligt de aanbevolen vork tussen 20 en 30 kg vissen per kubieke meter water. Dit is het bereik waarin het systeem evenwichtig functioneert, zonder overbelasting van de biologische filtratie, en zonder dat de vissen te krap zitten. Voor grotere installaties kan men oplopen tot een dichtheid van 35 tot 50 kg per kubieke meter met een goed gedimensioneerd systeem en versterkte beluchting. Daarboven is het technisch gezien mogelijk in bepaalde gevallen, maar dit vereist gevorderde beheersing en zeer regelmatig toezicht.

Wat velen niet weten, is dat een te weinig bevolkt bassin zijn eigen problemen creërt. De meeste soorten die in aquaponie worden gebruikt zijn sociale dieren, gewend in groep te leven, soms in school. Beneden een bepaalde dichtheidsgrens installeren zich territoriaal gedrag. Dominante individuen markeren hun ruimte, achtervolgen de zwakkere, veroorzaken letsels. En een letsel in een bassin is een ingang voor bacteriologische infecties en schimmelziekten. Een grotere groep verdunt deze dominantiefenomenen van nature : de agressiviteit verspreidt zich, geen enkel individu kan zijn territorialiteit op één ander concentreren, en de sociale hiërarchie vestigt zich op een meer diffuse en minder gewelddadige manier.

Het goede nieuws is dat de vissen zelf u signaleren wanneer de dichtheid te groot wordt. De signalen zijn aanvankelijk discreet : een lichte ongewone onrust, vissen die vaker aan het oppervlak komen, een minder uitgesproken voedselconsumptie, licht beschadigde vinnen. Het zijn zwakke signalen, maar ze komen ruim voor de situatie kritiek wordt. In aquaponie is het doel niet koste wat kost te produceren. Voor het systeem te laten functioneren, moet men produceren in goede omstandigheden.

Vissen hebben een biologische klok. Net als de meeste dieren hebben ze een regelmatige afwisseling nodig tussen lichtfasen en donkerfasen om hun metabolisme, hun eetlust, hun groei en hun voortplantingsgedrag te reguleren. Dit noemt men het circadiaan ritme, en het verstoren ervan heeft werkelijke gevolgen voor hun gezondheid, zelfs als ze lange tijd onzichtbaar blijven.

Een continue verlichting van 24 uur, een frequente situatie in slecht geconfigureerde binnenshuissystemen, belast de vissen geleidelijk. Hun eetlust vermindert, hun groei vertraagt, hun immuniteit verzwakt. Permanente duisternis produceert vergelijkbare effecten. De meeste gangbare soorten in aquaponie passen zich zeer goed aan aan een cyclus van 12 uur licht en 12 uur duisternis, dicht bij de natuurlijke omstandigheden.

Het moet echter worden opgemerkt dat veel vissen gewend zijn te leven in schaduwrijke ruimtes in hun natuurlijke omgeving (onder boomstronken, vegetatie of op de bodem van vijvers). Deze vissen zoals forellen, snoekbaarzen of karpers hebben weinig licht nodig om stress te vermijden en goede kweekvoorwaarden te bieden.

Uw vissen correct voeden is een van de eenvoudigste gebaren in schijn, en een van de meest structurerende voor hun dagelijks welzijn. In aquaponie duwt de logica van het systeem van nature naar een doordachte voeding : te veel voeden verstoort de waterchemie, wat onmiddellijk weerkaatst op de planten. Het systeem zelf moedigt u aan tot maat.

De basisregel is duidelijk : één tot twee verstrekkingen per dag, in een hoeveelheid consumeerbaar in maximaal vijf minuten. Al wat na deze termijn in het water overblijft ontbindt, doet het ammoniak stijgen en verzwakt de biologische filtratie. Maar buiten de hoeveelheid telt de kwaliteit van het voedsel even sterk. Een granulaat rijk aan dierlijke proteïnen zal veel beter worden geassimileerd door vleesetende soorten zoals baars, terwijl een tilapia, van nature allesetend, het heel goed doet met een plantaardig voedsel. Een voeding gebruiken die niet aangepast is aan de soort is niet alleen minder efficiënt voor de groei, het is ook een bron van tekorten die de dieren op lange termijn verzwakken.

Een laatste detail dat een echt verschil maakt : de regelmatigheid van de uren. Vissen wennen snel aan een ritme en ontwikkelen gedragsmatige anticipatie. Altijd op hetzelfde uur voeden vermindert de stress verbonden aan het wachten, bevordert een snelle en volledige consumptie, en geeft u een betrouwbare indicator van hun gezondheidstoestand. Een vis die zijn voedsel niet komt ophalen op het gebruikelijke uur is vaak het eerste signaal om de waterparameters te gaan controleren.

Vissen kunnen u niet vertellen dat ze zich niet goed voelen. Maar ze laten het u zien, mits u weet te observeren. En dat is een van de concrete voordelen van aquaponie : omdat u regelmatig in contact bent met uw systeem, ontwikkelt u van nature deze leescapaciteit. Enkele minuten dagelijkse aandacht volstaan om de eerste signalen van een probleem op te sporen, ruim voor de situatie kritiek wordt.

Een gezonde vis zwemt vloeiend en evenwichtig, zonder zichtbare inspanning of abnormale neiging. Hij reageert op uw nadering, komt het voedsel met eetlust halen bij de verstrekking, en heeft glanzende schubben, goed ontplooide vinnen en heldere ogen. Zijn ademhaling is regelmatig, zonder bruuske bewegingen van de kieuwen.

Een lijdende vis zendt heel andere signalen uit. Hij komt aan het oppervlak ademhalen, wat wijst op een zuurstoftekort of irritatie van de kieuwen. Hij blijft roerloos bij de bodem of in een geïsoleerde hoek, weigert te eten, heeft vinnen tegen het lichaam, witte vlekken of roodheid. Zijn gedrag verandert : hij isoleert zich, vlucht voor het licht, verliest zijn gebruikelijke reactiviteit. De gouden regel is eenvoudig : niet wachten tot het erger wordt. Een ongewoon gedrag verdient een onmiddellijke controle van de waterparameters. In de overgrote meerderheid van de gevallen volstaat een snelle interventie om de situatie recht te zetten.