Aquaponie, die de viskweek en de plantenteelt combineert, wekt steeds meer interesse. Als u zich in het avontuur wilt storten, is de keuze van de soorten een cruciale stap in uw project.
De keuze van de vissen is bepalend voor het succes van een aquaponisch systeem. Of u nu kiest voor siervissen of voor een installatie gericht op voedselproductie, de geselecteerde vissen hebben rechtstreeks invloed op de waterkwaliteit, de plantengroei en het algehele evenwicht van het ecosysteem.
Drie vragen zijn doorgaans voldoende om de keuze te sturen. Welke temperatuur bereikt uw water werkelijk in de zomer én in de winter, wilt u uw vissen eten of enkel observeren, en welk watervolume kunt u in circulatie brengen? De antwoorden op deze drie vragen sluiten al het merendeel van de mogelijke soorten uit, wat de rest aanzienlijk vereenvoudigt.
In dit artikel helpen we u de meest geschikte soorten voor uw project te identificeren, op basis van uw doelstellingen, uw voorkeuren en de technische specificaties van uw aquaponisch systeem.
De goudvis is ongetwijfeld de meest gebruikte soort in aquaponie. Hij kan in een kleine bak leven en grote temperatuurschommelingen verdragen. Robuust en zeer tolerant, past hij zich goed aan in gematigd of koel water.
De grotere koikarpers zijn ideaal in een buitenvijver en voegen met hun levendige kleuren een esthetische meerwaarde toe. Deze vissen zijn niet bestemd voor consumptie, maar ze dragen effectief bij aan de stikstofcyclus doordat ze voedingsrijke afvalstoffen produceren voor de planten. Zorg er wel voor dat u de vijver niet overbevolkt om het water helder te houden; een goede filtratie en regelmatige gedeeltelijke waterverversingen helpen het evenwicht te bewaren.
Een laatste voordeel van siervissen verdient vermelding: ze zijn overal verkrijgbaar, kosten weinig en zijn gemakkelijk te vervangen. Voor een eerste systeem is dat een reëel comfort, want de beginfase gaat vrijwel altijd gepaard met het uitproberen van de filtratie en het inrijden van de stikstofcyclus. Het is verstandig uw eerste ervaringen op te doen met tolerante vissen, vóórdat u investeert in gevoeliger soorten.
Voor zeer kleine systemen of aquaria die speciaal voor aquaponie worden ingezet, kunt u kiezen voor kleine tropische vissen. Guppy's zijn bijvoorbeeld levendbarende vissen die zeer robuust zijn en gemakkelijk te kweken. Ze planten zich snel voort, wat interessant kan zijn om te observeren. Deze soorten kunnen zich aanpassen aan koeler water en verblijven in de meeste regio's van april tot oktober buiten. U dient echter wel een overwintering te voorzien.
Hoewel hun voedingskundige bijdrage aan de planten beperkter is, vormen ze een speelse en educatieve keuze om mee te beginnen. Andere aquariumvissen zoals bètavissen, goerami's, ancistrus en bepaalde cichliden kunnen in deze context eveneens geschikt zijn.
Bij formaten als deze is één voorzorgsmaatregel echter onontbeerlijk: een klein volume raakt veel sneller uit balans dan een groot volume. Een paar liter volstaan om de ammoniak in één dag te laten oplopen als er te royaal gevoerd wordt, en de temperatuur schommelt er ook veel grilliger. Begin daarom ruim onder de maximale bezetting en meet het water regelmatig, en verhoog de populatie pas wanneer de cyclus goed is ingelopen.
Het venster van april tot oktober geldt voor een gematigd klimaat. Het is enkele weken langer in het Middellandse Zeegebied en dienovereenkomstig korter in Scandinavië en Midden-Europa: vertrouw op de watertemperatuur die u ter plekke meet, niet op de maanden van het jaar.
De regenboogforel is geliefd om zijn fijne vlees en snelle groei. Hij heeft koud, goed belucht water nodig van ongeveer 10 tot 18 °C, wat hem ideaal maakt voor systemen die temperatuur en beluchting nauwkeurig beheersen, maar lastig te houden in de zomer.
De beekridder, ook wel bronforel genoemd, is in werkelijkheid noch een forel noch een zalm, ondanks zijn twee namen: het is een ridder, een naaste verwant binnen de familie van de salmoniden. Hij is iets robuuster en toleranter voor waterkwaliteit dan de regenboogforel. Hij gedijt het best tussen 13 en 16 °C en begint te lijden boven 20 °C. Zijn groei is wat trager, maar hij vergeeft fouten in het beheer gemakkelijker, wat hem een goede kandidaat maakt voor een eerste kweek in koud water.
De vlagzalm is het meest veeleisend van de drie. Deze stromingsvisminnaar vraagt koud, sterk belucht en bewegend water. Hij is voorbehouden aan zeer goed uitgeruste systemen en past eerder in de context van herbevolking dan van huishoudelijke aquaponie, maar hij maakt deel uit van het landschap van onze rivieren en verdient het om gekend te zijn.
Ten slotte onderscheidt de karper, net als de koi, zich door zijn robuustheid. Als alleseter past hij zich gemakkelijk aan aquaponische systemen aan en verdraagt zowel warm als koud water. Hij is perfect voor eenvoudige systemen, met name in de buitenlucht of in een context van voedselautonomie.
De juiste keuze hangt af van uw lokale klimaat, uw doelstellingen en de technische beperkingen van uw aquaponisch systeem. Een handig referentiepunt is het meten van de watertemperatuur op het warmste moment van augustus vóór u iets bestelt: het is deze waarde, en niet het jaarlijkse gemiddelde, die bepaalt wat u kunt kweken.
De gewone baars (Perca fluviatilis) en de snoekbaars (Sander lucioperca) behoren tot dezelfde familie: de perciden. Ze gedragen zich dan ook grotendeels op dezelfde manier, en het zijn waarschijnlijk de meest veelbelovende riviervissen voor de Europese aquaponie: smakelijk vlees, van nature aanwezig in onze wateren, en een kweek in recirculatiesystemen die tegenwoordig goed gedocumenteerd is door de wetenschap.
Wat beheer betreft vraagt de baars warmer water dan de forel: de groei is doorgaans optimaal tussen 22 en 24 °C, waardoor hij veel makkelijker door de zomer te brengen is dan een salmonide. Hij heeft wel goed gezuurstof water nodig, rond 6 mg/L opgeloste zuurstof, ofwel ongeveer 70% verzadiging. De snoekbaars volgt dezelfde thermische logica, maar heeft een schuwer temperament en een duidelijke voorkeur voor schaduwrijke zones in de vijver.
Het zijn roofvissen, wat een aangepaste voeding vereist op basis van eiwitrijke korrels. Gekweekte exemplaren die al gespeend zijn op korrelvoer zijn beduidend eenvoudiger te houden dan vissen uit de vrije natuur, die inert voer vaak weigeren.
Een punt om te weten voordat u begint: bij perciden kunnen de snelst groeiende exemplaren de kleinere aanvallen. Dat is niet onoverkomelijk, maar het is zinvol om de vissen regelmatig op grootte te sorteren en koppels die te ongelijk zijn geworden te scheiden, zeker bij jonge exemplaren.
De steur is een bodemvis: hij doorzoekt het substraat en komt zelden aan de oppervlakte voor voedsel. Geef hem daarom liever zinkende korrels die op zijn soort zijn afgestemd, een vrije vijverbodem en een flink watervolume. De winter doorkomt hij doorgaans probleemloos, maar hij verdraagt water dat langdurig boven de 25 °C blijft slecht, omdat warm water minder zuurstof vasthoudt. In de aquaponie reserveert u hem bij voorkeur voor grote, diepe buitenvijvers, waar hij goed samengaat met koi karpers.
De Europese meerval heeft een tegenovergestelde voorkeur. Zijn jonge vis wordt doorgaans voorgekweekt tussen 25 en 28 °C, waarna de doorgroei plaatsvindt bij 20 tot 22 °C. Hij is robuust en weinig veeleisend wat waterkwaliteit betreft, verdraagt hoge bezettingsdichtheden en kan prima met meerdere exemplaren in één bak worden gehouden, mits de dieren vergelijkbaar van formaat zijn. Hij is echter een vis die enige aandacht vraagt: hij verbruikt veel voer, heeft tijd nodig om een interessant formaat te bereiken en vraagt een serieuze opvolging van het opgeloste zuurstofgehalte — zeker omdat hij de voorkeur geeft aan warm water, dat juist minder zuurstof vasthoudt. Zorg bovendien voor een goed afgedekte bak.
Vergeet ten slotte de witvis niet. De blankvoorn en de zeelt zijn goedkoop, zeer robuust en volkomen geschikt voor onze lokale watertemperaturen, zodat ze het hele jaar buiten kunnen verblijven zonder enige verwarming. Ze zorgen voor een regelmatige aanvoer van nitraat en gaan uitstekend samen met siervissen zoals goudvissen of koi karpers, waardoor u de bevolking van de vijver wat kunt variëren.
De zeelt, die de bodem afzoekt, en de blankvoorn, die actiever in open water zwemt, bezetten overigens twee verschillende lagen van de vijver en vullen elkaar goed aan. Voor een eerste buiteninstallatie is dit een van de eenvoudigste combinaties om te laten slagen.
De tilapia is de emblematische soort van de tropische aquaponie. Makkelijk te kweken, weinig veeleisend qua zuurstof en zeer bestand tegen schommelingen in de waterkwaliteit, hij gedijt tussen 22 en 30 °C. Zijn snelle groei en vlotte voortplanting maken hem tot een strategische keuze voor grootschalige productie. Bovendien is hij omnivoor, wat de voeding sterk vereenvoudigt: hij accepteert overwegend plantaardige korrels, die goedkoper zijn dan carnivore formules.
De Afrikaanse meerval, of clarias, verdraagt moeilijke omstandigheden, waaronder zuurstofarm water, dankzij een accessoir ademhalingorgaan waarmee hij aan de oppervlakte lucht kan happen. Hij is carnivoor en groeit snel, wat hem interessant maakt voor goed uitgebalanceerde systemen. Hij vraagt wel om een stevig afgedekte bak, want hij klimt er graag uit.
De Nijlbaars, forsere soort, is geschikt voor grote vijvers. Hij levert een zeer gewaardeerd vlees, maar vraagt een goede waterbeheer en een specifieke voeding, waardoor hij in de praktijk voorbehouden is aan professionele installaties.
Een waarschuwing is hier op zijn plaats. In onze streken verplichten deze soorten u een groot deel van het jaar het water te verwarmen, met het bijbehorende energieverbruik, en ze vallen onder een bijzonder regelgevend kader als exotische soorten die in een gesloten circuit moeten worden gehouden, zonder enige lozing naar het natuurlijk milieu. Ze zijn dan ook vooral zinvol binnenshuis, in kleine goed geïsoleerde volumes, of in een verwarmde kas. Voor een buitenproject zijn inheemse zoetwatersoorten aanzienlijk eenvoudiger te houden en in gebruik veel minder kostbaar.
Niet alle soorten leven goed samen: sommige zijn agressief, andere te kwetsbaar of gestrest in aanwezigheid van andere soorten. Daarnaast kunnen hun behoeften op het gebied van temperatuur, zuurstof of voeding onverenigbaar zijn. Het is bijvoorbeeld riskant om goudvissen samen met tilapia te houden, of forel met tropische siervissen.
Als u meerdere soorten wilt introduceren, kies dan vissen van vergelijkbare grootte, met vreedzaam gedrag en overeenkomstige leefomstandigheden, zoals koi en goudvissen.
De veiligste combinatie is die van een vis die in de vrije waterkolom zwemt en een bodemvis – bijvoorbeeld een rietvoorn en een zeelt, of een koi en een steur in een grote vijver. Elke soort bezet dan een ander niveau en de concurrentie om voedsel blijft beperkt.
Dat gezegd hebbende, is het vaak eenvoudiger om bij één soort per systeem te blijven, zodat de stabiliteit en het gemak van onderhoud gewaarborgd zijn, zeker in het eerste jaar.
Kies een visvoer van goede kwaliteit, afgestemd op de soort die u kweekt. Denk aan eiwitrijke korrels voor carnivoren zoals forel, baars of meerval, en plantaardige korrels voor omnivoren zoals tilapia of karper.
In het algemeen wordt aanbevolen om één à twee keer per dag kleine hoeveelheden te voeren, die de vissen binnen enkele minuten opeten. Verwijder eventuele resten met een schepnet om vervuiling van het water te voorkomen.
Pas de hoeveelheid ook aan het seizoen aan. In koud water vertraagt het metabolisme van vissen sterk, en een zomerportie die in november wordt gegeven, zinkt naar de bodem van de bak, waar het het water vervuilt zonder dat iemand er baat bij heeft. Onder de 10 °C eten de meeste soorten uit gematigde streken nauwelijks nog, en dat is volkomen normaal.
Een goede voedingsbalans bevordert de groei van de vissen en beperkt de afvalproductie, wat het filtratiesysteem ontlast en het water helderder houdt.
De visdichtheid is een fundamentele parameter in aquaponie. Te veel vissen leidt tot een overschot aan afvalstoffen, watervervuiling, stress en ziektes. Te weinig vissen, en de planten komen tekort aan voedingsstoffen.
In de thuisaquaponie ligt het evenwicht vaak rond 15 à 20 kg vis per kubieke meter water, maar dat hangt af van de vissoort, de filtratie en de hoeveelheid geteelde planten.
Begin altijd met een gematigde bezetting. Volg hoe de nitraatwaarden en de conditie van de vissen zich ontwikkelen. Als de planten tekort komen aan voedingsstoffen, kunt u de populatie geleidelijk uitbreiden. Twijfelt u, kies dan liever voor minder gezonde vissen dan voor te veel dieren die het moeilijk hebben.
Houd er tot slot rekening mee dat de visdichtheid altijd in samenhang met het kweekoppervlak moet worden bekeken. Een goed bevolkte vijver die op te weinig planten is aangesloten, stapelt nitraat op, terwijl een groot kweekbed dat door te weinig vissen wordt gevoed, bleke en chlorotische gewassen oplevert. Het is de verhouding tussen beide, veel meer dan het aantal vissen op zichzelf, die de stabiliteit van een systeem bepaalt.
De keuze van de vissen in aquaponie is niet vrijblijvend: ze moet in lijn zijn met uw klimaat, de specifieke kenmerken van uw installatie en uw productiedoelen. Tropische soorten zoals tilapia of de Afrikaanse meerval excelleren in een warme of verwarmde omgeving, terwijl inheemse riviersoorten — zoals forel, beekridder, baars, snoekbaars, steur, meerval of karper — veel beter thuis zijn in een gematigd systeem, zonder verwarming en zonder bijzondere regelgevende beperkingen.
Naast de soortkeuze berust het succes van uw systeem op een globaal evenwicht: waterkwaliteit, afvalstoffenbeheer, bezettingsdichtheid en nauwgezet onderhoud. Geschikt materiaal en regelmatige parametercontrole zijn onmisbaar om een stabiel en productief ecosysteem in stand te houden.
Als u net begint, is de veiligste weg om te starten met robuuste, lokale soorten — goudvissen, koi, voorn of zeelt — totdat u de stikstofcyclus en het onderhoudsritme goed in de hand hebt. Daarna kunt u, met kennis van zaken, overstappen op soorten voor consumptie, zoals baars, snoekbaars of karper.
Met andere woorden: elke vis die u kiest, is een pijler van uw aquaponisch ecosysteem. Neem de tijd voor een weloverwogen keuze, want die bepaalt niet alleen de gezondheid van uw planten, maar ook de duurzaamheid en productiviteit van uw gehele installatie.
Bronnen
New Mexico State University, Rossana Sallenave, Important Water Quality Parameters in Aquaponics Systems, CR-680, Temperatuurbereiken voor warmwater- en koudwatersoorten, drempelwaarde voor opgelost zuurstof.
University of Florida IFAS Extension, HS1252, A Practical Guide for Aquaponics as an Alternative Enterprise, Bezettingsdichtheden, temperaturen voor tilapia en rantsoenen per visgrootte.
Université de Liège, Culture Methods of Eurasian Perch During Ongrowing, Percid Fish Aquaculture, Optimale groeiTemperatuur en zuurstofbehoefte van de gewone baars in de kweek.
Aquatic Living Resources, The culture of the European catfish Silurus glanis, Temperaturen voor de voor- en hoofdmest van de meerval.
ITAVI, Aurélien Tocqueville, Réglementation et aquaponie, premier tour d'horizon, 2020, Toegestane soorten in Frankrijk en de status van uitheemse soorten in gesloten kringloop.
SMIDAP, Étude de faisabilité technico-économique d'un pilote d'aquaponie en Pays de la Loire (OPRA 2), 2018, Werkelijk gedrag van forel in de winter en snoekbaars in de zomer in een Frans pilotproject.
Mathilde Eck, Oliver Körner, M. Haïssam Jijakli, Nutrient Cycling in Aquaponics Systems, in Aquaponics Food Production Systems, 2019, Aandeel van de stikstof uit het visvoer dat daadwerkelijk door de vissen wordt vastgehouden en beschikbaar komt voor de planten.
De vraag raakt twee verschillende obstakels. Het eerste is reglementair: tilapia staat niet op de lijst van soorten die voorkomen in Franse wateren, waarop eerder karper, forel, baars, snoekbaars en zeelt staan. Een exotische soort is alleen denkbaar in een volledig gesloten installatie, zonder enige lozing naar het oppervlaktewater, en voor commercialisering gelden aanzienlijk strengere regels.
Het tweede obstakel is thermisch. Tilapia heeft watertemperaturen van rond 28 à 30 °C nodig, stopt met eten bij circa 15 °C en overleeft geen water dat naar 10 °C zakt. In ons klimaat betekent dat een groot deel van het jaar verwarmen, met de bijbehorende energiekosten.
Als u vlees wilt produceren zonder te verwarmen, zijn forel in het koele seizoen en daarna snoekbaars of karper de rest van het jaar een veel beter antwoord op die vraag, met als bijkomend voordeel dat het gangbare soorten in Frankrijk zijn. Tilapia blijft interessant binnenshuis bij verwarming, op kleine volumes en als experiment.
Reken in gewicht, niet in aantal. Praktijkervaring situeert een comfortabele bezettingsdichtheid voor thuissystemen rond de vijftien kilo per kubieke meter, oftewel ongeveer drie kilo vis per 200 liter. Dat is weinig, en dat is bewust zo.
Bij de start kunt u beter de helft van die waarde aanhouden, met slechts enkele exemplaren. U breidt de populatie uit zodra uw ammoniak- en nitrietmetingen meerdere weken achter elkaar op nul blijven staan.
Het hangt volledig af van de soort, wat meteen de belangrijkste reden is om die te kiezen op basis van uw klimaat.
Houd er rekening mee dat bacteriën in koud water ook trager werken. Een buitensysteem filtert 's winters minder goed, wat eigenlijk niet erg is omdat de vissen dan ook veel minder eten.
Er spelen te veel factoren mee om een eerlijk getal te kunnen geven. In een onverwarm thuissysteem meet u de groei beter in seizoenen dan in weken.
Dit gedrag wijst op een tekort aan opgelost zuurstof, of op water dat irriterend is geworden door een piek in ammoniak of nitriet. Het gehalte opgelost zuurstof moet boven de 5 mg/L blijven, en dat neemt juist af wanneer het water opwarmt of de bezetting toeneemt.
Grijp in de juiste volgorde in: voeg direct extra beluchting toe, stop met voeren, meet ammoniak en nitriet, en schaduw het bad als het in direct zonlicht staat. Als de tests goed uitvallen, is het probleem thermisch en moet u koelen of meer circulatie creëren.
Zonder vissen is er geen sprake meer van aquaponie maar van hydroponie, omdat er niemand meer is die stikstof aanlevert. Sommige opstellingen maken gebruik van gemineraliseerde organische stoffen, maar dat vereist een veel nauwkeuriger beheer dan een bak met goudvissen.
Er bestaat een tussenweg: weinig vissen, spaarzaam gevoerd, en een bescheiden teeltoppervlak. Het systeem blijft in balans, maar levert simpelweg minder op.
Elk najaar keert dezelfde vraag terug aan de rand van de vijver: moet u uw vissen blijven voeren als het water afkoelt? Het antwoord hangt af van een paar precieze temperatuurdrempels, een tijdige overstap
Een hydroponische toren belooft zo'n dertig slaplanten op minder dan een halve vierkante meter vloeroppervlak, en die belofte klopt — mits de kolom past bij uw ruimte, uw lichtomstandigheden en de tijd die u
L'hiver est une période critique pour un système aquaponique : gel du bassin, effondrement de l'activité bactérienne, métabolisme des poissons au ralenti. Avec les bons réflexes et un minimum d'équipement, vous pouvez traverser la
Le trajet entre le vendeur et votre bassin dure rarement plus de quelques heures, mais c'est souvent le moment le plus dangereux de la vie d'un poisson d'ornement. Quelques gestes simples suffisent pourtant à
De tilapia is de meest gekweekte vis ter wereld in aquaponie, bekend om zijn robuustheid en snelle groei. Zijn werkelijke behoeften op het gebied van temperatuur, volume en voeding goed begrijpen blijft de sleutel
De baars is de roofvis van de Europese gematigde wateren: robuust, met smaakvol vlees en uitstekend geschikt voor aquaponische systemen in een gematigd klimaat. Hier leest u hoe u deze vis kweekt, welke temperaturen
Aquaponiekits
Aquaponiekits klaar om te installeren in de tuin, op een terras of in een kas, met visbassin, kweekbakken en pomp.
Plantenwereld
Zaden, substraten, meststoffen en waterplanten voor geslaagde teelten in aquaponie, in hydroponie en in de moestuin.
Wereld van Uitrusting
Het materiaal dat een systeem laat draaien: substraatloze teelt, watercirculatie en beluchting, filtratie, temperatuur, leidingwerk en verlichting.
Aquaponiekassen
Kassen ontworpen voor aquaponie, geleverd met visbassin en kweektorens.
Vissenwereld
Uw vijvervissen, aquariumvissen of aquaponische kweekvissen voeren, het water bewaken en de vissen verzorgen.
Boeken & opleidingen
Boeken en praktische opleidingen over aquaponie, hydroponie en voedselautonomie.
